Toszek

TOSZEK

Miasto (5400 mieszk., 250 m n.p.m.) położone na Wyżynie Śląskiej w obniżeniu zach. części Garbu Tarnogórskiego, o dużych walorach turystycznych. Ośrodek rolniczo-leśny (zakłady zbożowe, zakłady mleczarskie, tartak). Siedziba Urzędu Miasta i Gminy

Najstarsze z miasteczek śląskich na szlaku handlowym Kraków – Bytom – Wrocław. Wzmiankowane w bulli Innocentego III z 13 VIII 1201. Dokument potwierdza posiadłość toszecką wraz z istniejącym tam kościołem św. Piotra, klasztorowi św. Wincentego we Wrocławiu. W 1222 istniał tu gród kasztelański. Prawa miejskie uzyskał Toszek prawdopodobnie już w poł. XIII w. Ze szczątkowych informacji przekazanych przez źródła wiadomo, że pierwszym wójtem toszeckim był Fryderyk. W l. 1357-1484 miasto należało do Piastów z linii cieszyńskiej. Pierwszym z nich był Przemko IV, a następnie Kazimierz II. Za ich rządów wzniesiono pierwszy zamek murowany (z kamienia) na planie nieregularnym. Z przeł. XIV i XV w. pochodzą prawdopodobnie mury miejskie, fosy i wały ziemne otaczające owalnicowy układ miejski, łączące się z wyżej położonym przedbramiem zamku.

Do miasta prowadziły wówczas dwie bramy: Strzelecka i Tarnowicka. Duży rynek otaczały domki o drewnianych podcieniach słupowych. W centrum znajdował się ratusz miejski; w wyniku rozbudowy centrum w wiekach następnych znalazł się w jego wschodniej części.

Miasto i zamek były kilkakrotnie niszczone i palone, m.in. w 1429 przez wojska husyckie, w 1627 przez wojska szwedzkie. Zamek został odbudowany po wielkim pożarze w 1570.

Po 1484 miasto i zamek przechodziły z rąk do rąk. W l. 1496-1532 były własnością księcia opolskiego Jana Dobrego, następnie należały do Habsburgów, którzy w 1536 potwierdzili nowe prawa miejskie, a w 1579 je rozszerzyli. W 1593 Rudolf II Habsburg sprzedał miasto wraz z zamkiem właścicielom Strzelec Opolskich Redemom (byli dzierżawcami od 1557).

W swej długiej historii Toszek był m.in. kasztelanią, następnie, począwszy od czasów Przemka IV cieszyńskiego do 1496, ośrodkiem administracyjnym księstwa toszeckiego; w XVIII i XIX w. (do 1909) Toszek tworzył z Gliwicami powiat gliwicko-toszecki.

Ziemia toszecka i Toszek uczestniczyły w II i III powstaniach śląskich. Niekorzystny dla Polski plebiscyt z 1921 pozostawił miasteczko w granicach Niemiec. Do Polski wrócił po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną 22 I 1945.

Charakterystyczny dla Toszka jest zrekonstruowany fragment zespołu zamkowego: budynek bramny, baszta, d. stajnie, dom burgrabiego i resztki murów obronnych.

Pierwszy zamek wzniesiono w XIV w. Umocniono go kamiennymi murami na przełomie XIV i XV w., tworząc wówczas zamknięty dziedziniec zamkowy. Zamek otoczony był fosą.

W l. 1650-66 Kasper Collonna przebudował zamek oraz dobudował nową część mieszkalną, tworząc w niej barokową rezydencję. Prace sztukatorskie wykonał Giovanni Seregni. Budynek bramny z XVI w. zaopatrzony został w piękny barokowy portal z piaskowca. Nad kamienną arkadą, wspierającą się na dwóch kolumnach, belkowanie barokowe z herbem Collonnów. Na fryzie napis „Casper Comes Collonna 1666”. Czteropiętrowe wieże bramne pokryte dachami namiotowymi.

Kolejni właściciele, m.in. Posadowscy, w l. 1759-60 przebudowali stajnie na oranżerię. W l. 1791-97 właścicielem Toszka był baron Adolf von Eichendorff. Jednymi z ostatnich byli hrabiowie Gaszynowie, za których to w 1811 zamek spłonął i pozostał ruiną do XX w., kiedy podjęto prace zabezpieczające i częściowo w l. 1956-63 obiekt odbudowano wg proj. arch. Jana Gontarczyka. W l. 1767-1800 rozebrano mur miejski, zastępując go drewnianym płotem.

W budynku bramnym w l. 1963-77 mieściło się Muzeum Ziemi Toszeckiej, filia muzeum w Gliwicach. Obecnie znajduje się tu Urząd Stanu Cywilnego. Dawne stajnie przykryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, których średniowieczne mury w systemie obrony zamku, spełniały funkcję obronną, w 2. poł. XVIII w. zamienione na oranżerie (dziś sala kinowo-widowiskowa, czytelnia, biblioteka, kawiarnia MOK). Dom burgrabiego z XVII w., odbudowany po 1958. U podnóża zamku (ul. Strzelecka) parterowy klasy-cystyczny budynek Bractwa Strzeleckiego z wieżą z poł. XIX w. oraz dolny dwór Gaszynów z 1811, rozbudowany w 1880.

W zach. części rynku kościół paraf. św. Katarzyny z XV w., przebudowany w l. 1713-15 w stylu barokowym. Przy wejściu czworoboczna wieża z hełmem z 1860. We wnętrzu piętrowe nawy boczne ze sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi oraz trójboczne zakończenie prezbiterium charakterystyczne dla średniowiecza. Ołtarz główny z 1720, ołtarze boczne z 1660, kazalnica z 1717, obraz na filarze między nawami z 1682. Od strony południowej kaplica św. Krzyża z 1679.

We wsch. części rynku stary ratusz z 1808 (ul. Strzelecka). Nowy ratusz, po pożarze miasta (z 1833) w stylu klasycystycznym z kwadratowymi wieżami, odbudowany w 1958 po pożarze w 1945. W pobliżu barokowa figura św. Jana Nepomucena z 1725, wykonana w Pradze na zamówienie hr. Collonny.

Przy ul. Wielowiejskiej cmentarze komunalny i żydowski z poł. XIX w.

PŁUŻNICA WIELKA

Kościół z XVI w., przebudowany. Otoczony murem cmentarnym. W sąsiednim lesie rezerwat leśny „Płużnica” (2,7 ha), chroniący pozostałości naturalnego lasu mieszanego (buk, dąb, grab, sosna, świerk).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *